Hoewel Nederland internationaal geldt als koploper op het gebied van circulariteit, blijft het systeem grotendeel circulair. Ondanks dat overal pilots, experimenten en proeftuinen ontstaan en lessen geleerd, gedeeld en geëvalueerd, veranderd de omgeving nauwelijks. Wat is er nodig om tot échte systeemverandering te komen?
Tijdens een Circulaire Doorbraak in december zochten we samen met experts Joshua Cohen (TU Delft) en Gijs Diercks (Drift), Martijn Weening (Duurzaamheidsmanager Provincie Noord-Holland) en Marije Remigius (oprichtster Circu Leren) naar wat werkt in de praktijk.
Zonder ketenverankering blijft innovatie steken in pilots. Opschaling vraagt eigenaarschap en institutionele inbedding.
Systeemverandering ontstaat via kleine, betekenisvolle stappen. Deze stappen bouwen voort op elkaar.
Samenwerking werkt pas als belangen, regels en ritmes verbonden zijn. Dat vraagt actief coalitiewerk.
Experimenten leveren waardevolle lessen op, maar die lessen landen zelden buiten de eigen context. Joshua Cohen en Heleen Vreugdenhil (TU Delft) verwijzen naar de zogeheten pilot-paradox: succesvolle pilots leiden zelden tot verandering van het systeem waarin ze plaatsvinden. Of kort gezegd: er wordt veel geleerd, maar er verandert weinig.
Systeemverandering vraagt om andere condities dan een geslaagde pilot. Experimenten vraagt ruimte, flexibiliteit en creativiteit. Impact vraagt juist aansluiting op bestaande regels, structuren en belangen. Veel initiatiefnemers lopen vast wanneer financiering, beleid en organisatiedoelen niet meebewegen. Monitoring en evaluatie zijn bovendien vaak gebaseerd op niet-duurzame principes, gericht op efficiëntie en optimalisatie in plaats van transformatie.
De experts zien verschillende aanknopingspunten om deze paradox te doorbreken.
Het Small Wins-raamwerk biedt volgens Cohen houvast. De kern is eenvoudig, maar veeleisend. Werk aan kleine, tastbare stappen die direct betekenis hebben voor betrokkenen binnen een groot vraagstuk. Deze stappen lijken op zichzelf bescheiden, maar bouwen voort op elkaar en creëren momentum. Ze maken weerstand zichtbaar en bespreekbaar en dwingen tot samenwerking.
Kleine stappen hebben alleen effect wanneer ze bewust worden verbonden. Het gaat niet om losse successen, maar om een patroon van verandering. Dat vraagt aandacht voor sociale dynamiek. Goed samenwerken is geen bijzaak, maar een cruciale voorwaarde. Luisteren naar elkaar, ook naar twijfel en weerstand, vergroot de kans dat verandering beklijft.
Cohen onderscheidt drie mechanismen die richting geven aan systeemverandering. Verdiepen draait om experimenteren en leren. Verbreden betekent agenda’s verbinden en partnerschappen aangaan, zodat initiatieven niet geïsoleerd blijven. Verspreiden vraagt professionalisering en opschaling, zodat een initiatief kan uitgroeien tot een serieuze speler in de keten.
Eigenaarschap is hierbij essentieel. Gijs Diercks ziet dat veel pilots stranden omdat niemand verantwoordelijkheid neemt voor de volgende fase. Een kapitaalkrachtige partij, zoals een brancheorganisatie, is vaak nodig om door te bouwen na de pilotfase.
Volgens Diercks versnelt de transitie wanneer niet alleen pioniers worden beloond, maar ook partijen die goede ideeën snel kopiëren en verspreiden. Herhaling zorgt voor normalisatie. Wat werkt, hoeft niet telkens opnieuw uitgevonden te worden. Juist door hergebruik van oplossingen ontstaat schaal en systeemimpact.
Als inspiratie wijst Cohen op natuurlijke systemen, zoals het mycelium-netwerk. Onder de grond worden continu energie en informatie uitgewisseld. De zichtbare koplopers krijgen vaak alle aandacht, terwijl het systeem draait op verbindingen en randvoorwaarden. Ook afbraak hoort daarbij. Net als een bosbrand ruimte maakt voor nieuwe groei, vraagt systeemverandering om het loslaten van bestaande structuren.
De lessen uit deze Circulaire Doorbraak zijn overdraagbaar naar andere waardeketens. Elke sector die werkt aan circulariteit herkent de spanning tussen experiment en opschaling. Door kleine stappen te verbinden, eigenaarschap te organiseren en samenwerking actief te onderhouden, ontstaat ruimte voor echte doorbraken. Juist daarom ondersteunt het Versnellingshuis ketensamenwerking. Lees meer over hoe we dat doen.